O końcowym efekcie produkcji ziemniaków głównego zbioru, poza wysokością plonu, decyduje też jakość zbieranych bulw oraz ich trwałość przechowalnicza. Duże znaczenie w kształtowaniu tych ostatnich mają warunki przeprowadzenia zbioru.

Nieprawidłowości podczas zbioru ziemniaków mogą wpłynąć na pogorszenie jakości bulw sprawiając, że zebrany plon okaże się nie tylko mniej atrakcyjny dla odbiorcy bezpośrednio po zbiorze, ale też obciążony znacznie większym ryzykiem przy przeznaczeniu go do przechowywania. Wynika to z istotnego wpływu zbioru na uszkodzenia mechaniczne bulw a także ich porażenia zarazą ziemniaka.
Zagrożenie stratą plonu w wyniku wystąpienia zarazy ziemniaka nie jest jedynym niebezpieczeństwem związanym z występowaniem tego patogena.
Należy mieć na uwadze, że poważnym problemem dla trwałości przechowalniczej bulw może być ich porażenie zarazą, podczas zbioru. Phythophtora infestans - sprawca choroby niszczy nie tylko części nadziemne roślin, ale także komórki skórki (a także miąższu) bulw, co umożliwia wnikanie i rozwój innych organizmów pasożytniczych wywołujących choroby okresu przechowywania.
Zarodniki P. infestans obecne na porażonych fragmentach roślin mogą trafiać do gleby (i na bulwy) wraz ze spłukującą je wodą opadową bądź też opadają bezpośrednio na bulwy w trakcie zbioru.
Uszkodzenia mechaniczne bulw mają istotny wpływ na zdrowotność i jakość przechowywanych ziemniaków.
Do najistotniejszych następstw uszkodzeń mechanicznych należą:
• wyższa transpiracja i oddychanie prowadzące do zwiększenia strat masy bulw nawet w krótkim okresie przechowywania plonu,
• wzrost możliwości infekcji bulw i nasilenie rozwoju chorób związane z utratą naturalniej ochrony przez poszczególne bulwy,
• zwiększenie ubytków w czasie wstępnej obróbki ziemniaków przygotowywanych do bezpośredniego spożycia i przetwórstwa spożywczego (straty przy obieraniu),
• nierównomierność wybarwienia produktów uzyskiwanych w wyniku przetwórstwa ziemniaków
• szarawe zabarwienia mączki ziemniaczanej, suszów i produktów konserwowanych a także niejednolita barwa chipsów i frytek.
Aby zminimalizować skalę uszkodzeń mechanicznych podczas zbioru należy:
• dobrze przygotować plantację do zbioru
• wybrać odpowiedni moment zbioru
• prawidłowo wyregulować maszyny zbierające
• zapewnić właściwe warunki odbioru ziemniaków na środek transportu.
W aspekcie ograniczania uszkodzeń mechanicznych, przygotowanie plantacji do zbioru ma na celu przyspieszenie dojrzewania bulw oraz zmniejszenie masy występującego na plantacji porostu (tj. naci i chwastów). Ziemniaki dojrzałe, o skórce w pełni wykształconej, skorkowaciałej, trudnej do oddzielenia, są bardziej odporne na otarcia, skaleczenia, stłuczenia, obicia itp. Dojrzałe ziemniaki łatwo oddzielają się od stolonów i bulwy znacznie swobodniej przesuwają się po elementach transportujących maszyny, co również wpływa na zmniejszenie uszkodzeń mechanicznych.
Odpowiednie przygotowanie plantacji do zbioru może mieć także istotne znaczenie dla ograniczenia niebezpieczeństwa porażenia bulw zarazą w trakcie jego wykonywania.
Wybór sposobu przygotowania plantacji do zbioru, którym w istocie jest niszczenie naci oraz termin realizacji tego zabiegu zależą od stanu plantacji i istniejących warunków pogodowych.
W warunkach zbioru głównego tj. po pełnym okresie akumulacji plonu niszczenie naci przeprowadza się na 2-3 tygodnie przed planowanymi wykopkami, kiedy rośliny znajdują się w fazie początku dojrzewania (faza 9° w skali BBCH). Jednak, kiedy warunki pogodowe sprzyjają rozwojowi zarazy ziemniaka i dalsze prowadzenie zabiegów ochronnych na plantacji jest nieuzasadnione, zaleca się zniszczenie naci już wcześniej, gdy wytworzona masa bulw stanowi 75-80% spodziewanego plonu. W warunkach, kiedy istnieje zagrożenie zarazą (a takie warunki mamy w bieżącym roku) zarówno na plantacji jeszcze zielonej jak i już dojrzewającej zniszczenie części nadziemnej powinno zostać przeprowadzone sposobem chemicznym. Szybkie zaschnięcie roślin w wyniku desykacji, czyli eliminacji aparatu asymilującego jest najbardziej radykalnym środkiem ograniczania rozwoju zarazy ziemniaka na roślinie. Tym samym, na plantacji, na której wykonano chemiczne niszczenie naci nie zachodzi niebezpieczeństwo spłukiwania zarodników z części nadziemnej w głąb gleby. Jednocześnie brak zarodników zarazy na zaschniętych częściach roślin wyklucza zagrożenia, jakim jest porażenie bulw w momencie zbioru.
Dla podniesienia efektywności zabiegu desykacji, odpowiednią dawkę preparatu niszczącego nać, łączy się z połową (a niekiedy całością) dawki środka przeciwko zarazie. Fungicyd użyty do takiego zabiegu powinien wyróżniać się dobrą skutecznością zarodnikobójczą, gdyż jego zadaniem jest ochrona bulw przed zarazą do momentu, gdy proces zasychania roślin nie dobiegnie końca. Przy wyborze preparatu do desykacji i wysokości zastosowanej dawki należy wziąć pod uwagę bujność znajdującego się na polu porostu oraz mechanizm działania danego desykanta i warunki pogodowe. Zabieg musi być wykonany tak, by zapewniał szybkie zasychanie roślin. Ich odrastanie może, bowiem stwarzać warunki do ponownych infekcji i zarodnikowania patogena. Wykaz desykantów zalecanych do stosowania w ziemniakach produkowanych na cele konsumpcyjne i przemysłowe podano w tabeli 1.
W sytuacji, kiedy zagrożenie zarazą nie występuje a zaawansowanie naturalnego procesu dojrzewania przebiega powoli dla jego przyspieszenia korzystne jest zastosowanie metody chemiczno – mechanicznej. Zabieg chemiczny wykonuje się wówczas stosując połowę zalecanej dawki (chyba, że nać jest wyjątkowo silna i uzasadniona będzie dawka pełna) desykanta a następnie po podeschnięciu liści mechanicznie rozdrabnia się łęty. W uprawach, nie zagrożonych zarazą, na których masa porostu oraz jego stan wskazują, że wystarczającym będzie mechaniczne jego rozdrobnienie, to czas od mechanicznego zniszczenia naci do kopania powinien być na tyle długi by nastąpiło skorkowacenie skórki bulw. Do zbioru plantacji, na których stosowano desykant (i fungicyd) można przystąpić najwcześniej w dniu upływu karencji użytych preparatów.
Moment przystępowania do wykopów, poza odpowiednią dojrzałością bulw, wymaga także uwzględnienia stanu pogody. Dokonywanie zbioru, kiedy temperatura bulw jest niska (5-6°C i poniżej) czyli np. bardzo wcześnie rano, po nocy z przymrozkiem, powoduje, że nasilenie uszkodzeń przyjmuje charakter lawinowy. Zbiór w tych samych warunkach, ale prowadzony w godzinach późniejszych, kiedy temperatura bulw wynosi ponad 10°C pozwala uzyskać plon o znacznie mniejszym udziale bulw uszkodzonych. Dlatego uwzględnienie termicznych warunków zbioru jest jednym z najważniejszych bezinwestycyjnych czynników umożliwiających uzyskanie plonu dobrej jakości.
Nie mniej istotny, wpływ na powstawanie uszkodzeń bulw ma technika zbioru, która jest w ogromnej mierze warunkowana konstrukcją i wyposażeniem maszyny. Jednak nawet najbardziej poprawnie zaplanowane i wykonane urządzenie nie jest w pełni dostosowane do warunków, w jakich będzie wykorzystywane.
Ostatecznie, o jakości pracy maszyny zawsze decyduje jej operator.
Od jego wiedzy i umiejętności zależy na ile wykorzysta możliwości regulacji poszczególnych jej mechanizmów.
Ostatnim etapem zbioru jest odbiór ziemniaków z kombajnu na środek transportu.
Ważne jest by bulwy nie opadały na elementy metalowe (np. dno przyczepy) z większej wysokości jak 20-30cm, a wysokość ich spadania na inne bulwy wynosiła nie więcej jak 70-100cm.
Należy też podkreślić, że bulwy uzyskane, w bieżącym sezonie a więc na ogół z przerośniętymi przetchlinkami i często także narażone na kontakt z zarodnikami sprawcy zarazy wymagają bardzo starannego osuszenia.

Dr Barbara Lutomirska
I H i A R
Zakład Agronomii Ziemniaka Jadwisin