Jesienią w sprzyjających warunkach sprawcy chorób rzepaku rozwijają się szybko i istotnie osłabiają rośliny przed nadejściem zimy. Te dogodne czynniki to przede wszystkim coraz częściej stosowane uproszczenia w zmianowaniu i uprawie rzepaku. Powoduje to, bowiem nagromadzenie się czynników sprawczych chorób w glebie, na resztkach pożniwnych, samosiewach i chwastach. Rozwój patogenów istotnie ułatwia i przyspiesza przy tym ciepły oraz wilgotny przebieg jesieni.

Już od wykształcenia liścieni i pierwszych liści właściwych rzepak narażony jest na porażenie przez kilku sprawców chorób, a należą do nich: sucha zgnilizny kapustnych (Leptosphaeria maculans, Leptosphaeria biglobosa st. konidialne Phoma lingam), mączniak rzekomy (Peronospora parasitica), czerń krzyżowych (Alternaria spp.), szara pleśń (Botryotinia fuckeliana, st. konidialne Botrytis cinerea), kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae), mączniak prawdziwy (Erysiphe cruciferarum) i cylindrosporioza (Pyrenopeziza brassicae, st. kon. Cylindrosporium concentricum).
Choroby te mogą towarzyszyć roślinom przez cały czas wzrostu, a ich szkodliwość zależy od fazy rozwojowej i kondycji rzepaku oraz od warunków pogodowych.
Objawy suchej zgnilizny kapustnych na liściach to jasne, beżowe plamy z ciemnymi punktami (piknidia), które są owocnikami stadium bezpłciowego.
Po pewnym czasie na szyjce korzeniowej sprawca choroby powoduje spękanie i gnicie tkanek, a wiosną następuje ich murszenie. W konsekwencji rośliny łamią się i wylegają w okresie dojrzewania. Pierwotnym źródłem infekcji są niedokładnie przyorane resztki pożniwne z owocnikami stadium doskonałego, z których uwalniane są zarodniki zwane askosporami. Później sprawca choroby rozprzestrzenia się przez zarodniki konidialne uwalniane z piknidiów. Zapobiec lub ograniczyć tą groźną chorobę można stosując, najlepiej już jesienią, jeden z wielu zarejestrowanych do tego celu fungicydów.
Głównym warunkiem podjęcia decyzji o zastosowaniu zabiegu jest ilość zaobserwowanych roślin z pierwszymi objawami porażenia. Ta orientacyjna wartość progowa wynosi 10-20%. Na rozwój sprawcy choroby wpływ ma wiele czynników w tym przedłużająca się ciepła i deszczowa jesień, wrażliwość na porażenie danej odmiany oraz ilość uszkodzeń roślin np. w wyniku żerowania szkodników. Podjęcie decyzji o zabiegu ułatwić mogą wskazania Systemu Prognozowania Epidemii Chorób (SPEC) monitorujące wylot zarodników (askospor) suchej zgnilizny kapustnych.
System informuje o potencjalnym pojawieniu się czynnika infekcyjnego w wybranych rejonach kraju.
Czerń krzyżowych, której sprawcami są Alternaria brassicae oraz A. brassicicola i A. alternata charakteryzuje się brązowymi lub czarnymi, koncentrycznymi lub rzadziej nieregularnymi plamami.
Szara pleśń objawia się szarym nalotem grzybni i zarodników na różnych organach. Poraża głównie rośliny osłabione i uszkodzone przez inne czynniki np. przez szkodniki, mróz, maszyny, herbicydy.
Rzadko jesienią obserwowane są objawy mączniaka prawdziwego, czyli białe skupiska grzybni na górnej stronie liści. Częściej natomiast obserwujemy w tym okresie na roślinach symptomy porażenia przez sprawcę mączniaka rzekomego w postaci chlorotycznych plam z nieregularną, brunatną obwódką na górnej stronie liści i szarobiałego nalotu struktur patogena na spodniej części liścia.
Co pewien czas sygnalizuje się możliwość wystąpienia groźnej choroby rzepaku czyli cylindrosporiozy, o której pojawieniu się świadczą suche, spękane liście z mlecznymi lub żółtymi, nieregularnymi plamami, często otoczonymi białymi skupiskami zarodników. Mimo braku wyraźnych sygnałów o wystąpieniu cylindrosporiozy na plantacjach, nie należy tego bagatelizować, ponieważ ciepłe i wilgotne jesienie oraz zimy mogą spowodować, że choroba rozwinie się epidemicznie. Wysoką skuteczność w zwalczaniu tej choroby daje opryskiwanie odpowiednim fungicydem właśnie jesienią.
Jesienią można też zaobserwować na korzeniach rzepaku charakterystyczne kremowe, a następnie brunatne, nieregularne, pojedyncze lub liczne narośla.
Objawy takie mogą świadczyć o wystąpieniu na plantacji kiły kapusty, której sprawcą jest pierwotniak Plasmodiophora brassicae. Źródłem porażenia w tym przypadku jest gleba, w której znajdują się zarodniki przetrwalnikowe sprawcy choroby. Przetrwalniki te są bardzo trwałe i mogą pozostawać w glebie przez wiele lat oczekując na odpowiedniego żywiciela, czyli rzepak lub inne rośliny kapustowate. W ostatnim czasie obserwuje się rozszerzanie zasięgu występowania tej choroby w różnych rejonach kraju. Jest to spowodowane częstą uprawą rzepaku na tym samym stanowisku oraz tym, że zarodniki przetrwalnikowe mogą łatwo rozprzestrzeniać się między innymi z wodą, grudkami gleby na maszynach rolniczych lub z wiatrem. W przypadku kiły kapusty na rzepaku nie ma opracowanej chemicznej metody zwalczania jej sprawcy. Gdy choroba wystąpi rolnikom poleca się przerwę w uprawie rzepaku i innych kapustowatych na kilka lat oraz szereg innych zabiegów agrotechnicznych jak np. uregulowanie stosunków wodnych w glebie, wapnowanie gleby przed siewem rzepaku, zwalczanie chwastów z rodziny kapustowatych, czyszczenie maszyn.
Nie zawsze daje to jednak zadawalający efekt. Pewną nadzieje budzi intensywnie prowadzona hodowla odmian odpornych, ale ich użycie wymaga przestrzegania zasad przeciwdziałających przełamaniu przez patogena tej odporności.
Porażone przez sprawców chorób rośliny tracą możliwość prawidłowej asymilacji, pobierania i przewodzenia substancji pokarmowych oraz wody.
Zahamowany zostaje wzrost i rozwój ich części podziemnej i nadziemnej, przez co przetrwanie zimy przez takie rośliny jest utrudnione.
Producenci mają do dyspozycji wiele fungicydów (tabela), które można stosować jesienią w rzepaku do zwalczania występujących w tym czasie chorób. Jeżeli plantacja jest wyrównana w rozwoju i rośliny mają 4-6 liści właściwych można zastosować fungicydy zawierające w swym składzie substancje aktywne z grupy chemicznej triazole (np. metkonazol, tebukonazol, paklobutrazol, difenkonazol i protiokonazol). Większość z tych substancji, obok działania grzybobójczego, ma dodatkowo właściwości regulujące pokrój roślin. Zabieg przy użyciu takich środków spowolni wzrost części nadziemnej i wpłynie na przyspieszenie rozrostu korzeni i skrócenie szyjki korzeniowej. Może to zwiększyć szanse na przezimowanie roślin w dobrej kondycji. Należy jednak pamiętać, że skuteczne działanie triazoli wymaga temperatur dobowych powietrza powyżej 10-12°C. Gdy natomiast rzepak jest niewyrównany lub plantacja jest wybujała, zagęszczona i zachwaszczona to lepiej zaniechać zabiegu z użyciem triazoli. Wówczas należy zastosować fungicydy zawierające w swym składzie substancji aktywnych, które nie mają właściwości regulujących pokrój roślin. Zastosowanie jesienią zabiegu z użyciem fungicydu pozwala na skuteczne ograniczanie rozwoju sprawców suchej zgnilizny kapustnych i jednocześnie innych sprawców  chorób. Szczegółowy zakres, dawki i warunki działania fungicydów znajdują się w Etykietach - Instrukcjach Stosowania Środków Ochrony Roślin Na zmniejszenie zagrożenia rzepaku ze strony chorób mogą wpływać również inne zabiegi ochronne. Zwalczanie chwastów z rodziny kapustowatych powoduje redukcję źródeł infekcji. Niezbędne jest też ograniczanie szkodników, ponieważ ich uszkodzenia są „bramą wejścia” ułatwiającą patogenom zasiedlanie i penetrację tkanek roślin.
Kompleksowe zwalczanie agrofagów pomaga uzyskać dobrą zdrowotność roślin na plantacji, a to daje szanse na uzyskanie zadawalającego dla plantatorów plonu nasion.

Dr Ewa Jajor
Zakład Mikologii IOR-PIB