Duże znaczenie w produkcji pasz objętościowych dla przeżuwaczy mają trawy pastewne. Według danych GUS w Polsce jest prawie 3,2 mln ha łąk i pastwisk, a trawy i motylkowate pastewne uprawiane w polu stanowią dodatkową powierzchnię około 0,5 mln ha.

Przy odpowiednim nawożeniu traw azotem oraz poprawnej agrotechnice, uzyskuje się duży plon suchej masy, białka i energii, który często znacznie przewyższa inne gatunki roślin pastewnych.
Jest to również stosunkowo tania forma produkcji paszy, ze względu na niskie koszty materiału siewnego, niewielkie nakłady na środki ochrony roślin oraz łatwą mechanizację uprawy i zbioru. Poza tym krótkotrwałość uprawy polowej traw, które użytkuje się z reguły 1-3 lat, nie komplikuje
systemu zmianowania. Rośliny te pozostawiają dobre stanowisko dla roślin następczych. Resztki pożniwne traw pastewnych działają korzystnie na właściwości fizyczne gleby, gdyż poprawiają jej strukturę, zwiększają kompleks sorpcyjny i pojemność wodną.
Trawy pastewne uprawia się najczęściej w tych gospodarstwach, które mają mało trwałych użytków zielonych, bądź niewystarczającą bazę paszową dla zwierząt przeżywających.

Dobór gatunków i odmian
Ruń krótkotrwałych upraw polowych cechuje się znacznym uproszeniem, bowiem tworzy ją kilka intensywnych gatunków, z reguły 2-3. Zaleca się również komponowanie mieszanek w oparciu o kilka zróżnicowanych odmian hodowlanych tego samego gatunku (tab. 1). Podstawowym celem doboru gatunków i odmian traw do uprawy jest uzyskanie jak najwyższych plonów, natomiast kwestia trwałości jest sprawą drugorzędną. Poza dużą plennością odmiany powinny charakteryzować się dobrym krzewieniem, szybkim odrastaniem po skoszeniu, dużą wartością pokarmową, znaczną odpornością na niesprzyjające warunki pogodowe i choroby (rdze, mączniaka, plamistości). Najwartościowsze gatunki do uprawy w polu, ze względu na wielkość uzyskiwanych plonów i ich wartość paszową, o LWU=10 (LWU - liczba wartości użytkowej w skali 1-10, uwzględniająca kompleks cech związanych z przydatnością pastewną) to życice (wielokwiatowa, trwała, westerwoldzka, mieszańcowa), kostrzewa łąkowa, tymotka łąkowa i festulolium. Gatunki te mają znaczne wymagania w stosunku do siedliska.
Najlepiej rosną na glebach żyznych i wilgotnych. Mniej wymagającymi trawami, ale o nieco gorszej wartości pokarmowej, są kupkówka pospolita (LWU=9), rajgras wyniosły (LWU=9), stokłosa uniolowata (LWU=8) i kostrzewa trzcinowa (LWU=6). Mogą być one uprawiane na glebach średnich i lżejszych oraz na terenach o mniejszej ilości opadów.

Stanowisko w zmianowaniu i siew
Trawy pastewne na ogół nie mają specjalnych wymagań, co do stanowiska w zmianowaniu. Mogą być wysiewane od wczesnej wiosny do połowy września, co umożliwia wykorzystanie różnych stanowisk. Najlepszym przedplonem dla nich są rośliny okopowe uprawiane na oborniku, które są jednocześnie najlepszym przedplonem dla zbóż jarych. W praktyce więc stosuje się najczęściej wsiewkę traw w zboża jare, ale dobrymi roślinami ochronnymi dla nich są również inne zboża uprawiane na ziarno oraz rzepak ozimy. Do wsiewania najlepiej nadają się: kostrzewy, życica trwała, stokłosa uniolowata, kupkówka i tymotka. Natomiast życica wielokwiatowa, westerwoldzka oraz festulolium nie powinny być uprawiane jako wsiewki, gdyż ich szybki rozwój może w sprzyjających warunkach zagłuszyć zboże, zwłaszcza jęczmień jary i krótkosłome odmiany pszenicy. Dla tych gatunków najbardziej wskazany jest siew późnoletni, bez rośliny ochronnej, po zbiorze takich roślin, jak strączkowe, rzepak i zboża wcześniej schodzące z pola.
Trawy należy wysiewać siewnikiem zbożowym, w rozstawie 10-15 cm, na głębokość 1-2 cm. Orientacyjne ilości wysiewu wybranych gatunków przedstawia tabela 2. Wysiew traw w zboża jare należy wykonywać w poprzek rzędów zbóż, w tym samym terminie, ale dwoma przejazdami.
Nie należy wysiewać traw pastewnych na pola zaperzone. Dotyczy to zwłaszcza takich gatunków jak: tymotka i kostrzewa.

Nawożenie
W celu zapewnienia komponentom runi najlepszych warunków wzrostu i rozwoju koniczne jest pełne pokrycie potrzeb roślin na składniki pokarmowe.
Racjonalne nawożenie powinno być ustalone w oparciu o takie czynniki, jak zasobność gleby i kompleks przydatności rolniczej. W warunkach średniego zaopatrzenia gleby w składniki pokarmowe dawki nawozów mineralnych pod trawy czystego siewu wynoszą: przedsiewnie - 60 kg N, 60- 80 kg P2O5 i 120-140 kg K2O na ha, a pogłównie – 150-240 kg N (w dawkach podzielonych po 50-60 kg na 1 ha pod każdy pokos), 40-60 kg P2O5 i 50-80 kg K2O na ha (w dwóch dawkach wiosną i po pierwszym pokosie).
Przy nawożeniu należy uwzględnić wapnowanie, które jest niezbędne do życia roślin oraz zachowania pożądanego odczynu gleby i utrzymania jej we właściwej strukturze. Trawy wymagają pH 5,5-6,5. Efekty wapnowania widoczne są dopiero w drugim roku po wykonaniu zabiegu, natomiast działanie wapnia na odczyn gleby trwa 4 lata.
Jednorazowe wapnowanie przed siewem traw na ogół wystarcza na cały okres ich użytkowania w zmianowaniu polowym.

Pielęgnacja zasiewów
Pielęgnowanie zasiewów traw ogranicza się do likwidacji zachwaszczenia. Jeśli chwasty nie występują masowo i nie zagrażają wypadaniu traw z porostu, wystarczy jedno lub dwukrotne przykoszenie w roku siewu. Szczególnie starannego odchwaszczania wymagają trawy o powolnym, początkowym wzroście (tymotka łąkowa, kostrzewa trzcinowa). Przy silnym zachwaszczeniu można stosować herbicydy. Do zwalczania chwastów dwuliściennych wykorzystuje się, w okresie krzewienia się traw Chwastox Extra 300 SL, w dawce2-3 l na ha. Wiosną po ruszeniu wegetacji, na dobrze rozkrzewione trawy można stosować Chwastox Extra 300 SL, w dawce 3-5 l na ha, Pielik 85 SP w dawce 2,5-3,5 l na ha lub Starane 250 EC w dawce 1l na ha. Jeśli występuje większe wtórne zachwaszczenie, szczególnie chwastami jednoliściennymi, należy zastosować koszenie pielęgnacyjne.

Termin zbioru i częstotliwość koszenia
Zasadnicze znaczenie dla produkcji pasz na gruntach ornych ma pierwszy odrost, ponieważ stanowi około 50% plonu rocznego. Dla jakości paszy bardzo ważny jest właściwy termin zbioru traw, który powinien być wykonany najpóźniej w fazie pełni kłoszenia się roślin. Wiosną rośliny rosną i rozwijają się bardzo intensywnie, dlatego też w szybkim tempie zmienia się ich struktura. Opóźnienie koszenia powoduje zmniejszenie się zawartości białka, natomiast wzrasta zawartość węglowodanów strukturalnych, które wpływają na pogorszenie jakości paszy oraz spadek jej strawności. Dzienny spadek strawności u traw waha się od 0,3 do 0,5% w zależności od gatunku i odmiany. Zmniejsza się także wartość energetyczna i białkowa paszy. Zaspokojenie potrzeb pokarmowych wysokowydajnych krów mlecznych możliwe jest tylko przy wysokiej koncentracji energii.
Zielonka z traw zbieranych w okresie kwitnienia zapewnia z reguły tylko pokrycie potrzeb bytowych, natomiast trawy wcześniej koszone zapewniają pokrycie potrzeb energetycznych krów przy średniej produkcji mleka (12-15 l).
Ponadto pasza wyprodukowana z runi wcześniej skoszonej jest bardziej smakowita, a zarazem chętniej pobierana przez zwierzęta w większych ilościach, co wpływa na wzrost wydajności. Zakonserwowana ruń, zebrana w stadium kłoszenia umożliwia produkcję 3000 l mleka od krowy rocznie, co stanowi o 27% więcej, niż podobnej paszy, ale koszonej w stadium początku kwitnienia i aż o 68% więcej w przypadku paszy pozyskanej z łąki koszonej w fazie pełni kwitnienia. Wartość pokarmową wybranych gatunków traw w fazie początku kłoszenia przedstawia tabela 3. Z terminem zbioru ściśle związana jest częstotliwość koszenia. Najlepszą jakość paszy uzyskujemy w warunkach częstego cztero-, a w sprzyjających warunkach pogodowych i przy obfitym nawożeniu nawet pięciokośnego zbioru roślin. Pierwszy pokos wykonujemy w fazie początku kłoszenia, a kolejne, co 30-35 dni. Bardzo dobrze znoszą takie użytkowanie życice, festulolium, kostrzewy i kupkówka, natomiast z mniejszą częstotliwością kosimy tymotkę, ze względu na powolny wzrosty początkowy i stokłosę uniolowatą, ze względu na słabe odrastanie po skoszeniu.

Wykorzystanie w żywieniu bydła
Trawy w uprawie polowej mogą być wykorzystywane jako zielonka do bezpośredniego skarmiania oraz jako surowiec do produkcji siana i kiszonki. Najczęstszym i najtańszym sposobem konserwacji traw jest suszenie na siano.
Warunkiem uzyskanie siana o wysokiej jakości jest odpowiedni termin zbioru zielonki, maksymalne skrócenie czasu suszenia oraz właściwy transport i przechowywanie. We współczesnych systemach żywienia zwierząt bardzo ważną rolę spełniają kiszonki. Dla dobrego zakiszania istotna jest zawartość suchej masy oraz stosunek cukru do białka. Przy wysokiej zawartości białka, a niskiej cukrów proces ten jest utrudniony i wymaga stosowania dodatków kiszonkarskich. Warunkiem wyprodukowania dobrej jakości kiszonek jest też posiadanie odpowiednich maszyn do zbioru, rozdrabniania i transportu masy roślinnej. W zależności od zawartości suchej masy można wyprodukować kiszonki:
- świeże, zawierające do 30% suchej masy;
- podsuszone, o zawartości 31 – 40% suchej masy;
- sianokiszonki, zawierające ponad 40%, lecz nie więcej niż 60% suchej masy.
Najbardziej przydatna do zakiszania jest życica wielokwiatowa i festulolium.
Dobrze zakisza się też kupkówka pospolita i kostrzewa łąkowa, natomiast słabiej tymotka łąkowa. Do sporządzania kiszonek najlepszy jest pierwszy pokos ze względu na wysoką zawartość cukrów w roślinach w okresie wiosny.
Koszenie drugiego odrostu przypada w okresie letnim, więc najczęściej przeznacza się go na siano. Bardzo duży wpływ na zawartość cukrów ma pora dnia, gdyż trawy w godzinach popołudniowych mogą zawierać ich nawet 2 krotnie więcej niż w godzinach porannych Przyjmuje się, że dobre pasze powinny spełniać następujące wymagania:
- strawność suchej masy minimum 70%,
- koncentracja energii użytecznej przynajmniej 4,14 MJ w postaci energii netto w 1 kg s.m.
- optymalna zawartość białka ogólnego w suchej masie 12-18%,
- dobra smakowitość.

dr Mariola Staniak, mgr Jolanta Kaźmierczak
IUNG-PIB w Puławach