Obszar uprawy kukurydzy na kiszonkę z całych roślin w Polsce obejmuje obecnie ponad 400 tysięcy hektarów. Jeszcze kilka lat temu 1/3 krajowej kukurydzy na kiszonkę była uprawiana w Wielkopolsce. Obecnie obok tradycyjnych obszarów uprawy pojawiły się nowe.

Uprawa kukurydzy na kiszonkę rozwija się bardzo dynamicznie w wielu rejonach, w szczególności w województwach północnych i wschodnich, podlaskim, mazowieckim i kujawsko-pomorskim. Wielką rolę w propagowaniu uprawy kukurydzy na kiszonkę, obok Ośrodków Doradztwa Rolniczego, Polskiego Związku Producentów Kukurydzy, Izb Rolniczych, odgrywają Spółdzielnie Mleczarskie.
Kiszonka z kukurydzy jest, obok sianokiszonek, podstawową paszą objętościową i energetyczną do żywienia bydła mlecznego i opasowego, a także innych zwierząt przeżuwających, jak owce i kozy. Dobrze przygotowana kiszonka z kukurydzy, jako pasza stosowana całorocznie, a nie sezonowo, sprzyja dobrej wydajności i stabilizacji produkcji mleka i mięsa wołowego.
W naszych warunkach żadna inna roślina uprawna nie może konkurować z kukurydzą pod względem ilości jednostek pokarmowych z hektara. Koszty produkcji paszy z kukurydzy na kiszonkę należą do najniższych. Wysoka zawartość energii w kiszonce z kukurydzy jest związana przede wszystkim z wysoką zawartością skrobi i tłuszczu w ziarnie.
Ziarno stanowi najcenniejszy składnik kiszonki, dlatego tak bardzo, w nowoczesnej technologii uprawy kukurydzy na kiszonkę, zwraca się uwagę na dobre wykształcenie kolby.
Dobrze wykształcone kolby uzyskuje się w uprawach kukurydzy w plonie głównym, w zasiewach wykonanych w terminie agrotechnicznym tj. w zależności od warunków termicznych w danym rejonie kraju, od początku trzeciej dekady kwietnia do końca pierwszej dekady maja. Zbytnie przyśpieszenie terminu siewu naraża plantację na uszkodzenie przez wiosenne przymrozki. Opóźnienie siewu natomiast wiąże się ze słabszym wykorzystaniem zapasów wody zwłaszcza na glebach lżejszych. W obydwu przypadkach następuje obniżenie plonu i słabsze wykształcenie kolb. Także przy nadmiernym zagęszczeniu roślin, przekraczającym 100 tysięcy roślin na hektar, w warunkach niedoboru wilgoci, występuje stres kolby polegający na jej zmniejszeniu. Przy uprawie kukurydzy na kiszonkę jak i na ziarno bardzo ważne jest zatrzymywanie wilgoci w glebie. Konieczne jest przede wszystkim wykonanie orki zimowej, gdyż orka wiosenna powoduje przesuszenie gleby. W celu zahamowania parowania wczesną wiosną wykonuje się bronowanie. Zabiegi uprawowe ogranicza się do niezbędnego minimum, głównie do uprawy przedsiewnej agregatem na głębokość siewu połączonej z przykryciem nawozów mineralnych.
W uprawie kukurydzy na kiszonkę bardzo często jest stosowane nawożenie organiczne w postaci obornika lub gnojowicy, które obok makroskładników wnosi do gleby także niezbędne dla prawidłowego wzrostu i rozwoju roślin mikroelementy. Nawożenie mineralne ma na ogół charakter uzupełniający.
Podstawowe znaczenie ma również walka z chwastami dwuliściennymi i jednoliściennymi, w tym z perzem, które stanowią duże zagrożenie dla początkowo wolno rosnących roślin kukurydzy.
W warunkach zachwaszczenia następuje słabe wykształcenie kolby.
Spełnienie wyżej wymienionych warunków agrotechnicznych sprzyja uzyskaniu wysokich plonów kukurydzy na kiszonkę z wysokim udziałem ziarna.
Podstawowe znaczenie ma także dobór odpowiedniej odmiany mieszańcowej.
Przyjmuje się, że właściwy dobór mieszańca aż w 30% wpływa na końcowy sukces w uprawie kukurydzy.
Wśród 175 odmian kukurydzy w krajowym rejestrze (stan na 2010 rok), 55 odmian jest zarejestrowanych do uprawy na kiszonkę z całych roślin, a 15 odmian ogólnoużytkowych, do uprawy na ziarno i kiszonkę. Hodowcy rekomendują również większość swoich mieszańców ziarnowych, typu generatywnego, do uprawy na wysokoenergetyczną kiszonkę.
Bardzo ważny jest wybór mieszańca o odpowiedniej wczesności do danego rejonu. W rejestrze odmian najwcześniejszy mieszaniec ma liczbę FAO 170, a najpóźniejszy liczbę FAO 300. Mieszańce średnio-późne, (FAO 260-300), powinny być rejonizowane do uprawy na kiszonkę wyłącznie w najbardziej korzystnych warunkach klimatycznych, w Polsce Południowo- Zachodniej i Południowo-Wschodniej (rejon I). W Polsce Północno-Wschodniej (rejon III), gdzie występują najmniej korzystne warunki termiczne, na kiszonkę powinny być uprawiane mieszańce wczesne, o liczbie FAO do 230. W rejonie środkowym kraju (rejon II) obejmującym znaczny obszar kraju, rekomendowana jest uprawa na kiszonkę mieszańców wczesnych i średnio-wczesnych o liczbie FAO od 220-250. Mieszańce o wyższej liczbie FAO, 240 i 250 powinny być rejonizowane w południowych strefach tego rejonu. Jest sprawą oczywistą, że przy uprawie kukurydzy na kiszonkę na większych powierzchniach należy wysiewać kilka odmian o zróżnicowanej wczesności, co ma duże znaczenie przy organizacji zbiorów.
Dobrą kiszonkę można wyprodukować z kukurydzy, która spełnia następujące parametry:
• charakteryzuje się odpowiednią wczesnością do danego rejonu uprawy,
• wytwarza wysokie plony ogólne suchej masy, na które składają się plony suchej masy kolb łodyg i liści,
• charakteryzuje się wysoką zwartością suchej masy przy zbiorze roślin,
• charakteryzuje się wysokim udziałem plonu suchej masy kolb w ogólnym plonie suchej masy.
Obecnie w warunkach doświadczalnych uzyskuje się ogólne plony suchej masy nawet ponad 25 ton, a warunkach produkcyjnych za wysokie plony uważa się 18-20 ton z hektara.
Zwartość suchej masy w całych roślinach przy zbiorze powinna wynosić od 28-32 % (średnio około 30%).
Oznacza to, że wówczas zawartość suchej masy w liściach i łodygach wynosi około 20%, a kolbach 40-50%).
Taką zwartość suchej masy osiąga kukurydza na kiszonkę w stadium dojrzałości późno-woskowej ziarna, które to stadium jest najbardziej odpowiednie do zbioru, ziarniaki kukurydzy dają się jeszcze zarysować paznokciem.
Udział kolby w ogólnym plonie suchej masy powinien wynosić ponad połowę całego plonu (nawet ponad 55%).
Wysoki udział kolb w ogólnym plonie suchej masy jest bardzo ważny gdyż ziarno jest głównym nośnikiem najbardziej strawnej, a więc dostępnej dla zwierząt energii. Ziarno jest strawne w ponad 90%, podczas gdy liście w 65-67%, rdzeń w 56-66%, łodyga tylko w 52-63%. Strawność całych roślin wynosi 75-78%. Niektóre firmy hodowlane, w swoich programach uwzględniają podniesienie strawności łodyg, które stanowią 23-30% udziału całej masy rośliny.
W celu podniesienia koncentracji energii i strawności kiszonki stosuje się wyższe cięcie roślin. Wówczas dolne części łodyg (najbardziej niestrawne) pozostają w polu. W ten sposób produkuje się kiszonkę wysokoenergetyczną, której stosowanie w żywieniu zwierząt przekłada się w istotny sposób na zwiększenie produkcji mleka i mięsa. Skrajnym przykładem jest produkcja kiszonki wyłącznie z kolb z liśćmi okrywowymi. Taka pasza w literaturze niemieckiej nosi nazwę LKS (Liesch-Kolben-Schrot).
W Polsce produkuje się przede wszystkim kiszonkę standartową, a więc z całych roślin kukurydzy. Zbyt wczesny zbiór kukurydzy na kiszonkę, o zawartości suchej masy poniżej 28% jest niekorzystny, gdyż z takiego surowca uzyskuję się kiszonkę kwaśną, o nadmiernej zawartości kwasu octowego.
Z takiej kiszonki wycieka sok i jest ona gorzej pobierana przez zwierzęta.
Wyższa niż zalecana zawartość suchej masy, związana z nadmiernym przesuszeniem roślin, powoduje natomiast trudności z rozdrobnieniem roślin i prawidłowym ubiciem zakiszanej masy w silosie. Tylko odpowiednie maszyny do zbioru, są w stanie rozdrobnić podeschnięty surowiec. W normalnych warunkach kukurydza zakisza się dość dobrze samoistnie. Obecnie w procesie zakiszania pomocne mogą być różne inokulanty. Inokulant zapewnia także wydłużoną trwałość kiszonki, gdyż ułatwia rozwój bakterii kwasu mlekowego.
Innym „domowym” sposobem stosowanym w praktyce jest dodawanie serwatki do zakiszanego surowca.
Nowsze odmiany kukurydzy na kiszonkę, polskie i zagraniczne, reprezentują tzw. typ „stay green”. W takich odmianach jest wydłużony okres pozostawania w stadium zielonym. Dzięki wydłużonemu pozostawaniu aparatu asymilacyjnego w aktywności, ziarno kukurydzy osiąga zawartość suchej masy około 60%, podczas gdy wegetatywnych częściach roślin zawartość suchej masy wynosi około 25%. W plonie ogólnym zawartość suchej masy wzrasta do 34-36%. Przy uprawie odmian typu „stay green” jest możliwość wydłużonego zbioru, bez obawy podeschnięcia roślin i ryzyka niedostatecznego ubicia pryzmy. Konieczne jest jednak stosowanie maszyn do zbioru z urządzeniami do rozgniatania ziarna, które osiąga prawie pełną dojrzałość.
Należy pamiętać, że fermentację w pryzmie kukurydzy wywołują bakterie kwasu mlekowego. Jest to fermentacja przebiegająca w warunkach beztlenowych, dlatego bardzo ważne jest staranne ubicie pryzmy. Wyparcie powietrza zapewnia lepszą fermentację i zapobiega stratom suchej masy.
W warunkach dostępu tlenu, występuje wtórna fermentacja i zamiast pożądanego kwasu mlekowego, powstaje kwas masłowy. Wówczas kiszonka ulega zepsuciu, posiada nieprzyjemny zapach.
Warunkiem dobrego ubicia pryzmy jest dobre pocięcie i rozdrobnienie zakiszanej masy, na cząstki o długości 0.5-1.5 cm. Przy takim pocięciu pozostaje przy skarmianiu również mało niedojadów.
Także każde ziarno powinno być uszkodzone, gdyż tylko takie ziarno jest trawione.
Ziarno nienaruszone przechodzi w całości przez przewód pokarmowy zwierząt i trafia do obornika.
Podstawową zasadą zakiszania kukurydzy jest, aby proces napełniania i ubijania silosu lub pryzmy był zamknięty w ciągu 48 godzin. Ubijanie powinno przebiegać równomiernie w warstwach nie grubszych niż 15 cm.
Dokładne przykrycie silosu zapewnia dobrą jakość kiszonki. Do przykrycia stosuje się folię, najlepiej obustronnie czarną, która przysypuje się mokrą sieczką, a następnie dociska cienką warstwą ziemi i ewentualnie zużytymi oponami. Folia zabezpiecza kiszonkę przed dostępem tlenu, opadami deszczu i zanieczyszczeniem ziemią.
Proces fermentacji przebiega dosyć szybko. Stabilizacja kiszonki następuje po upływie 4-6 tygodni, wówczas jest ona gotowa do skarmiania.

Dr inż. Roman Warzecha
I H i A R -P I B
Radzików