Uprawa roślin motylkowatych w gospodarstawach ekologicznych dostarcza cennej paszy dla zwierząt, poprawia produkcyjność i właściwości fizyko-chemiczne gleby, wzbogacając ją w substancje organiczne i składniki pokarmowe.

Uprawa roślin motylkowatych w gospodarstwach ekologicznych ma na celu zabezpieczenie w paszę posiadanego stada zwierząt, w warunkach zrównoważenia produkcji roślinnej i zwierzęcej w gospodarstwie. Motylkowate drobnonasienne dostarczają gospodarstwu również innych, nie tylko produkcyjnych korzyści. Znane jest strukturotwórcze działanie ich resztek pożniwnych i przyoranej zielonki roślin, które polega na wzbogaceniu gleby w substancję organiczną i zwiększeniu jej zasobności w składniki pokarmowe, poprawieniu produkcyjności i właściwości fizyko-chemicznych gleby. Motylkowate drobnonasienne i ich mieszanki z trawami pełnią szczególną rolę w obiegu azotu w przyrodzie. Motylkowate korzystając z symbiozy z bakteriami brodawkowymi asymilują znaczne ilości azotu atmosferycznego, który przekazują roślinom współrzędnym oraz następczym.
Jako jedne z nielicznych roślin motylkowate i ich mieszanki z trawami wzbogacają glebę w substancję organiczną, poprzez pozostawienie dużej masy resztek pożniwnych, zasobnych w składniki pokarmowe. Powoduje to znacznie zwiększenie plonów innych roślin uprawianych w tym samym zmianowaniu. Mieszanki motylkowato-trawiaste dostarczają od 25-27% więcej resztek pożniwnych zasobnych w azot, potas, fosfor i wapń niż motylkowate w siewie czystym, jednak największą ich ilość pozostawia lucerna i jej mieszanki z trawami.
Uprawa tych roślin i ich mieszanek z trawami wzbogaca glebę w substancję organiczną, a zwiększona produkcyjność po ich uprawie utrzymuje się w glebie przeciętnie przez okres trzech lat. Największe korzyści z ich uprawy czerpią rośliny następcze w pierwszym i drugim roku po motylkowatych. W zmianowaniu z roślinami motylkowatymi i ich mieszankami z trawami uzyskuje się dobry stan agregatowy i gruzełkowy gleby. Dzięki dużej liczbie wydrążeń w glebie pozostawionych przez korzenie po wieloletniej uprawie tych roślin zmniejsza się gęstość gleby.
Innym, równie ważnym zagadnieniem jest zapobieganie erozji i wymywaniu azotu z gleby przez jej przykrycie w sezonie jesienno-zimowym roślinami motylkowatymi i mieszankami z trawami.
Korzystanie przez rośliny motylkowate z azotu atmosferycznego umożliwia wysokie plonowanie roślin w warunkach gleb uboższych w ten składnik. Azot znajdujący się w korzeniach stanowi 25% całości azotu pobranego przez te rośliny. Ilość przyswojonego przez rośliny motylkowate azotu atmosferycznego dostępna dla innych roślin zależy od wielu czynników: gatunku rośliny motylkowatej, warunków siedliskowych: przebiegu pogody, warunków glebowych, kwasowości gleby i aktywności szczepów wiążących azot cząsteczkowy oraz poziomu nawożenia azotem mineralnym. Stwierdzono inhibicyjny wpływ azotu mineralnego na tworzenie brodawek korzeniowych i aktywność enzymu nitrogenezy oraz przyswajanie azotu cząsteczkowego z powietrza. Z grupy roślin motylkowatych drobnonasiennych lucerna i koniczyny pobierają i wiążą w drodze symbiozy najwięcej azotu. Rośliny trawiaste z mieszanek motylkowato– trawiastych korzystają z azotu asymilowanego przez bakterie brodawkowe żyjące w symbiozie z roślinami motylkowatymi. Azot symbiotyczny uwalniany jest do gleby podczas rozkładu obumarłych brodawek korzeniowych i korzeni rośliny motylkowatej.
Udział azotu pochodzącego od roślin motylkowatych stwierdzony w trawach może wynosić od 22% w przypadku mieszanki lucerny z kupkówką pospolitą, 58% w warunkach transferu z koniczyny czerwonej do kupkówki pospolitej i 68% w przypadku – lucerny i mozgi trzcinowatej . W krajobrazie rolniczym naszego kraju spotyka się coraz częściej czasowo lub trwale wyłączone z użytkowania grunty orne (odłogi, nieużytki). Rośliny motylkowate i mieszanki motylkowatych z trawami o małych wymaganiach siedliskowych (rutwica wschodnia, koniczyna biała, komonica zwyczajna) mogą być uprawiane na tych terenach w celu ich użyźnienia i ochrony przed degradacją. Rośliny motylkowate w znacznym stopniu ograniczają występowanie chwastów, chronią glebę przed erozją i wzbogacają ją w azot pochodzenia symbiotycznego.
Motylkowate drobnonasienne znajdują również zastosowanie w rekultywacji terenów zniszczonych przez człowieka lub przemysł, służą też do umacniania stoków, hałd przemysłowych, wyrobisk górniczych, składowisk osadów ściekowych i popiołów paleniskowych

Dr Eliza Gaweł
Zakład Uprawy Roślin Pastewnych
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa-
Państwowy Instytut Badawczy w Puławach