Podstawowym celem gospodarowania na użytkach zielonych jest produkcja paszy o optymalnej wartości pokarmowej i najwyższych walorach smakowych.

{rokbox title=|| size=|561 350|}images/stories/art.1346dobrajakosc/1441-1-1.jpg{/rokbox}

Wielkość pozyskiwanego plonu jak i jego, jakość uzależnione są od wielu czynników natury środowiskowej oraz działalności człowieka. Udział gleb o odczynie bardzo kwaśnym i kwaśnym pod użytkami zielonymi stanowi ponad 50%, co świadczy, że drzemiący w nich potencjał jest niewykorzystany. Gospodarstwa nastawione na produkcję zwierzęcą w jak najszybszym czasie powinny poprawić produktywność łąk i pastwisk. Jednym z ważniejszych czynników decydujących o ich efektywności jest wapnowanie, które modyfikuje właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne gleby.
Gleby kwaśne zapewniają słabe warunki wzrostu i rozwoju runi. Związane jest to z ich niekorzystnymi właściwościami edaficznymi, z niedoborem oraz nadmiarem wielu składników pokarmowych, a nawet toksycznym oddziaływaniem na rośliny. W środowisku kwaśnym pojawiają się ruchome formy glinu i manganu, które wpływają na zwiększoną dostępność dla roślin
metali ciężkich, głównie kadmu i ołowiu. Wysoka zawartość metali ciężkich w paszy pogarsza jej wartość pokarmową. Zakwaszenie gleb odbywa się różnymi drogami. Przede wszystkim polega na wymywaniu zasad (wapnia, magnezu, potasu) w głąb profilu glebowego, a ich miejsce zajmuje wodór a następnie glin i mangan. Każdego roku wraz z plonem 1 tony siana
wynosi się od 5–8 kg z 1 ha wapnia. Dodatkowo zmniejszenie zasobów wapnia w glebach jest efektem intensywnego nawożenia mineralnego azotem oraz gnojowicą.
Trwałe użytki zielone są zbiorowiskiem roślinnym o dużej tolerancji na niski odczyn gleby. Poszczególne gatunki roślin łąkowych osiągają pełnie swojego wzrostu i rozwoju w ściśle określonych, sobie tylko właściwych warunkach siedliskowych. Stwierdzenie to znajduje głębokie odniesienie do zasobności gleb w makro i mikroelementy, a także jej odczynu. W przypadku wapnowania użytków zielonych istnieje sytuacja szczególna, będąca rezultatem obecności w runi bardzo wielu gatunków różniących się wymaganiami wobec odczynu gleby. Trawy stanowią najliczniejszą grupę w runi łąkowej, najlepiej rosną na glebach o odczynie od kwaśnego do lekko kwaśnego. Tylko niektóre gatunki traw (kostrzewa łąkowa, stokłosa bezostna, rajgras wyniosły), najlepiej rozwijają się w środowisku obojętnym. Z kolei większość roślin motylkowatych wymaga gleb o odczynie obojętnym bądź lekko zasadowym. Warto podkreślić, że w kwaśnych glebach źle rozwijają się bakterie np. z rodzaju Rhizobium, których symbioza z roślinami motylkowatymi jest warunkiem wiązania azotu atmosferycznego. W kwaśnej glebie również „źle czują się” wolnożyjące mikroorganizmy wiążące azot, co jest niezwykle ważne w przypadku gospodarowania ekologicznego.
Wapnowania wymagają głównie trwałe użytki zielone na lekkich i średnich glebach mineralnych o odczynie poniżej pH 5,5, położone w dolinach rzecznych w siedliskach grądowych (nie zalewanych), jak również na wywyższeniach pozadolinowych, często śródpolnych. Dawki wapna na takie użytki mogą wynosić od 0,5 do 3,0 t/ ha CaO (tabela 1 i 2) i zależą od wartości pH oraz zawartości węgla organicznego (C%) lub gęstości próbki (g/ cm3). Gleby mineralne ciężkie o pH powyżej 5,5 a także organiczno mineralne o pH powyżej 5,0 nie wymagają wapnowania. Nie należy również wapnować gleb organicznych, tj. torfowo -murszowych, mułowo-murszowych, gytiowo-murszowych i murszowatych (zawierających 10-20% substancji organicznej), na terenach pobagiennych na torfowiskach niskich, które są zasobne w wapń. Wapnowanie tych gleb jest zbędne, przyspiesza rozkład substancji organicznej. Konieczne jest natomiast wapnowanie trwałych użytków zielonych na glebach organicznych wykazujących odczyn bardzo kwaśny pH poniżej 4,5. Optymalny termin wapnowania trwałych użytków zielonych przypada na okres późnojesienny, po zakończeniu okresu kośnego, ale pod warunkiem dobrej regeneracji runi na łące. Zabieg ten wykonać można również wczesną wiosną, przed ruszeniem wegetacji. Stosując nawóz wapniowy na darń nie ma szansy wymieszania go z glebą, starajmy się wykorzystać możliwość połączenia tego zabiegu z renowacją użytków zielonych. Do wapnowania użytków zaleca się łagodnie działające wapna węglanowe, kredę jeziorną, wapno łąkowe, wapno defekacyjne jak również inne z produkcji przemysłowej zgodnie z ich atestacją. Wapno tlenkowe może powodować uszkodzenia roślin. Wapnowanie przeprowadzamy w oparciu o wyniki analiz prób glebowych, średnio co 3-6 lat. W przypadku niskiej zawartości magnezu w glebie zaleca się stosować wapno magnezowe, które dodatnio wpływa na jakość runi, zwiększa udział roślin motylkowatych, poprawia skład chemiczny pasz a przez to polepsza kondycję zdrowotną zwierząt, a także zwiększa wydajność. Nie należy łączyć zabiegu wapnowania ze stosowaniem na użytkach zielonych gnojowicy, gnojówki oraz stosowaniem nawozów mineralnych zawierających azot w formie amonowej. W wyniku reakcji chemicznych może następować ulatnianie się związków azotu do atmosfery. Efekty wapnowania uwidaczniają się stosunkowo późno od momentu wykonania zabiegu, gdyż wapń wprowadzony na powierzchnię darni powoli przenika do głębszych warstw gleby. Proces ten zależy od rodzaju i dawki stosowanych nawozów, ilości opadów, warunków wilgotnościowych i typu gleby.
Wraz z dobrym zaopatrzeniem roślin w wapń, w runi wzrasta także zawartość innych składników mineralnych, m.in. fosforu i magnezu, niezbędnych do prawidłowego rozwoju układu kostnego i mięśniowego zwierząt, a niedostępnych dla roślin rosnących na glebach o niskim pH. Pod wpływem wapnia wzrasta strawność hemicelulozy i zwiększa się poziom pobierania paszy przez zwierzęta. Należy jednak pamiętać, że niekorzystny dla zwierząt jest zarówno niedobór wapnia w paszy, jak i jego nadmiar.
Zasadniczym celem wapnowania użytków zielonych jest usunięcie nadmiaru niepożądanej kwasowości w wierzchniej warstwie gleby. Najważniejsze korzyści produkcyjne wynikające z racjonalnego stosowania wapna nawozowego na gleby pod użytkami zielonymi to;
- zapewnienie optymalnego odczynu gleb dla wzrostu i rozwoju roślin łąkowych,
- wstrzymanie procesu ich zakwaszenia,
- zwiększenie przyswajalności składników mineralnych, zwłaszcza fosforu
- poprawa gospodarki azotem,
- zmniejszenie zawartości w glebie szkodliwych dla roślin jonów glinu i manganu,
- poprawa żyzności i właściwości fizycznych gleby
Produkcja pasz na użytkach zielonych oraz procesy biogeochemiczne zachodzące w ekosystemach trawiastych determinują konieczność cyklicznego wapnowania gleb. Tylko w warunkach uregulowanej kwasowości gleby, specyficznego dla poszczególnych typów florystycznych użytków zielonych, możliwe jest uzyskiwanie dużych ilości dobrych jakościowo pasz. Zróżnicowanie zbiorowisk trawiastych pod względem składu botanicznego i siedliska wymusza konieczność odrębnego ich traktowania w aspekcie potrzeb wapnowania.

mgr inż. Piotr Ochal
IUNG-PIB Puławy