Gospodarka paszowa jest czynnikiem najsilniej wpływającym na poziom i ekonomikę produkcji zwierzęcej. Obejmuje ona organizację produkcji pasz własnych, ich konserwację i przechowywanie, pozyskiwanie pasz z zakupu oraz zagadnienia organizacji i efektywności żywienia zwierząt.

W praktyce gospodarstwa rolnego występuje szereg trudności w zorganizowaniu racjonalnej gospodarki paszowej, które wiążą się z narzuconą przez czynniki przyrodnicze, głównie glebowo-klimatyczne strukturą produkowanych pasz, występującą w gospodarstwie różnorodnością pasz, zmiennością plonów roślin pastewnych, wpływem konserwacji i magazynowania pasz na ich masę i zawartość składników pokarmowych.
Zasadą racjonalnie prowadzonej gospodarki paszowej jest wykorzystanie w pierwszej kolejności tych pasz, które nie konkurują z towarową produkcją roślinną. Powinny być to pasze pochodzące z trwałych użytków zielonych oraz produkty uboczne, powstające przy uprawie roślin towarowych.
Produkcja pasz na gruntach ornych powinna mieć miejsce tylko wówczas, gdy dochód osiągany z 1 ha działalności zespolonej (produkcja pasz – produkcja mleka) jest większy niż z 1 ha towarowej produkcji roślinnej. Podstawowym wskaźnikiem gospodarki paszowej jest powierzchnia paszowa.
Jedną z metod służących obliczaniu powierzchni pasowej jest metoda według Jerzaka. Metoda ta określa globalną powierzchnię paszową, która obejmuje całą powierzchnię paszową, z jakiej korzysta gospodarstwo. Dzieli ją na: podstawową, obejmującą naturalną, specjalną i pozagospodarczą oraz na dodatkową powierzchnię paszową, na którą składają się międzyplony oraz obszar gruntów, z których gospodarstwo uzyskuje na paszę produkty uboczne. Ponadto daje możliwość określenia i oceny nie tylko całej powierzchni paszowej, lecz również jej części składowych. Obecnie, gdy gospodarstwa specjalistyczne korzystają w coraz większym zakresie z zakupu pasz, głównie treściwych (z pozagospodarczej powierzchni paszowej) i intensywnie wykorzystują trwałe użytki zielone (naturalną powierzchnię paszowa), ta metoda zyskuje przewagę w analizie wykorzystania ziemi w chowie bydła.
Powierzchnię podstawową, bez względu na osiągany plon, określa się w hektarach. Natomiast dla obliczenia dodatkowej powierzchni paszowej wszystkie produkty przelicza na tzw. hektary pełnopaszowe.
Obecnie, w sytuacji wzrostu poziomu intensywności produkcji towarowej i stopnia specjalizacji, rola pasz pozyskiwanych z dodatkowej powierzchni paszowej maleje, a poplony ścierniskowe pełnić będą funkcję ochronną gleby i będą źródłem substancji organicznej w glebie, zwłaszcza w gospodarstwach bezinwentarzowych. Producenci mleka niemalże zdyskwalifikowali kiszonki z liści buraczanych jako paszę dla krów wysokomlecznych. Jedynie w gospodarstwach o mniejszej skali chowu krów mogą być one wykorzystywane jako pasza uzupełniająca w żywieniu bydła.
W ostatnich latach w IUNG-PIB w Puławach prowadzono badania mające na celu określenie struktury i efektywności wykorzystania oraz poziomu produkcyjności powierzchni paszowej, w wybranych gospodarstwach mlecznych w trzech rejonach (Ryki, Krasnystaw, Radzyń Podlaski) woj. lubelskiego.
Gospodarstwa poddane analizie różniły się tak strukturą powierzchni paszowej, jak i jej obszarem wyrażonym w ha w obrębie ich grup. Zróżnicowana była także wielkość dodatkowej powierzchni paszowej, jak tym samym jej procentowy udział w strukturze globalnej powierzchni paszowej. Największy udział stanowiła w gospodarstwach położonych w południowej części województwa (w rejonie Krasnegostawu) i wynosiła średnio 12,7%. Rejon ten cechuje się wysokim wskaźnikiem rolniczej przestrzeni produkcyjnej oraz dobrą jakością gleb (duży udział klasy bonitacyjnej I i II). W gospodarstwach poddanych analizie uprawiane były buraki cukrowe (jako jedyny rejon), które przeznaczane były na produkcję kiszonki z liści, stanowiąc paszę dla bydła, co z kolei stanowi powierzchnię paszową, określaną jako dodatkową.
Tym samym w gospodarstwach w tym rejonie trwałe użytki zielone miały najmniejszy udział w strukturze użytków rolnych (26%, średnia powierzchnia 9,1 ha). Wynikało to ze specyfiki sposobu żywienia krów w grupach gospodarstw o różnej skali chowu.
W gospodarstwach w rejonie Ryk dodatkowa powierzchnia paszowa stanowiła średnio 4,2% podstawowej powierzchni paszowej, zaś w przeliczeniu n 1 SD wynosiła 0,03 ha. W tych gospodarstwach podstawowy element powierzchni paszowej stanowiła kukurydza, której udział w strukturze zasiewów przekraczał 60% (średnio w rejonie 48%).
Natomiast gospodarstwa w rejonie Radzynia Podlaskiego, zlokalizowanym w północno-wschodniej części województwa, cechowały się najmniejszym udziałem dodatkowej powierzchni paszowej (3,1%). Gospodarstwa te, ze względu na duży udział trwałych użytków zielonych, niską jakość gleb (duży udział gleb słabych) cechował nieco odmienny system gospodarowania i żywienia zwierząt. Duży udział TUZ spowodował, iż są one dominującą pozycją naturalnej powierzchni paszowej.
Reasumując we wszystkich objętych badaniami gospodarstwach w strukturze globalnej powierzchni paszowej dominowała podstawowa powierzchnia paszowa. Jednakże należy dodać, że w rejonie Krasnegostawu w grupie gospodarstw utrzymujących więcej niż 40 krów, znaczny udział w porównaniu z pozostałymi grupami gospodarstw tego rejonu stanowiła dodatkowa powierzchnia paszowa (32%), co jest wynikiem wykorzystania produktów ubocznych produkcji roślinnej na cele paszowe, szczególnie liści buraków cukrowych i wysłodków.

Dr Jolanta Bojarszczuk
I U N i G - P I B w Puławach
Zakład Uprawy Roślin Pastewnych