Nieumiejętne  stosowanie nawozów może niekorzystnie wpływać na środowisko przyrodnicze,  gdy składniki pokarmowe są słabo wykorzystywane przez rośliny. Należy pamiętać o tym aby nie stosować  zbyt wysokich dawek, w niewłaściwych terminach. Składniki mineralne niewykorzystane przez rośliny ulegają stratom w wyniku wymywania, erozji powierzchniowej (wodnej i wietrznej) lub ulatniania form gazowych (azot). Rozpraszanie składników z pól uprawnych jest powodem zanieczyszczenia wód i powietrza oraz przyczyną niskiej opłacalności nawożenia. Najważniejszą zasadą, która gwarantuje wysoką efektywność nawożenia i ograniczenie do minimum strat składników nawozowych, jest przygotowanie planu nawożenia. Plan nawożenia  polega na prawidłowym rozdziale nawozów naturalnych i mineralnych pod poszczególne rośliny z uwzględnieniem dawek, terminów stosowania, stanu zakwaszenia i zasobności gleby w przyswajalne składniki pokarmowe.

Zapotrzebowanie roślin zbożowych na składniki pokarmowe zależy od gatunku rośliny uprawianej na danym polu i poziomu plonowania (tab. 1).

Tabela 1. Pobranie składników pokarmowych (kg) na 1 dt (100 kg)  plonu

Źródło: badania IUNG – PIB w Puławach

Dawki nawozów mineralnych określa się jako różnicę pomiędzy zapotrzebowaniem na składniki pokarmowe na danym polu i ilością składników pobieranych z nawozów naturalnych.  Przy obliczaniu dawek nawozów i sporządzaniu planu nawożenia  pomocne są  komputerowe programy doradztwa nawozowego: NAW-SALD, NAW-3, MACROBIL.

Wykorzystanie składników pokarmowych z nawozów zależy w dużym stopniu od techniki i terminów aplikacji. Nawozy azotowe mineralne powinny być stosowane bezpośrednio przed okresem intensywnego wzrostu roślin i pobierania azotu. W miarę możliwości, wskazane jest stosowanie nawozów azotowych w kilku dawkach pogłównie, co zmniejsza ryzyko wymywania składnika w przypadku wystąpienia intensywnych opadów deszczu. Należy jednak pamiętać, że zbyt późno zastosowany azot może opóźniać dojrzewanie. Ponadto istnieje ryzyko, że rośliny nie będą w stanie pobrać całej ilości azotu, który pozostawiony w glebie może ulec wymyciu.  Nawożenie takie jest uzasadnione na przykład w uprawie pszenic jakościowych, które ze względów technologicznych powinny zawierać dużo białka.

Bardzo ważna jest znajomość zasobności gleby w składniki pokarmowe: P₂O₅, K₂O i Mg oraz określenie pH gleby. W tym celu  próbkę gleby należy zbadać w najbliższej Stacji Chemiczno-Rolniczej.

Ze  zbóż jarych jęczmień reaguje największą zniżką plonu na kwaśny odczyn gleby. Optymalne dla niego pH gleby wynosi się od 5,5 na piaskach słabo gliniastych do 6,5 na glebach ciężkich.  Dawki wapna zależą od pH gleby i jej zwięzłości. Przy pH poniżej 5.0 należy zastosować 2,5 t CaO/ha na glebie lekkiej a na ciężkiej-4,5 t CaO /ha.

Dawki nawozów fosforowych, potasowych  zależą od zawartości przyswajalnych form tych składników w glebie oraz przewidywanego poziomu plonu jęczmienia i z tym związanego pobierania składników z gleby (tab.2).

Tabela 2. Dawki fosforu (P₂O₅) i  potasu (K₂O)  w kg/ha

W celu ustalenia potrzeb nawożenia azotem należy zaznajomić się z systemem punktowym, według aktualnych zaleceń nawozowych (tab. 3). Wysokość optymalnej dawki azotu zależy także od spodziewanej wysokości plonu  i jakości gleby (tab. 4).

Tabela 3. Ocena punktowa czynników wpływających na potrzeby nawożenia N

Tabela 4. Dawki azotu w kg N/ha pod jęczmień jary pastewny

* górne granice przedziałów dawek należy stosować w przypadku przewidywania wysokiego plonu jęczmienia

Dawki azotu większe niż 50 kg/ha powinny być dzielone na dwie części: 60% przedsiewnie + 40% na początku fazy strzelania w źdźbło jęczmienia. Sprzyja to lepszemu wykorzystaniu azotu i zapobiega wymywaniu.

Przy ustaleniu drugiej i trzeciej dawki nawozów przy uprawie pszenicy wskazane jest sprawdzenie testem roślinnym zawartości azotu ogólnego, polegające na oznaczeniu w laboratorium zawartości azotu ogólnego w masie nadziemnej zbóż. Materiał roślinny pobiera się w okresie między pełnią krzewienia a początkiem strzelania w źdźbło zbóż. Na podstawie wyników analizy roślin można dokonać uściślenia dawki azotu (ważne przy wysokich cenach nawozów). Przy uprawie  pszenic odmian chlebowych zaleca się stosowanie azotu w ostatnim okresie, od rozwiniętego liścia flagowego do początku kwitnienia. Przyczynia się to do wzrostu białka,  glutenu, wskaźnika sedymentacji i cech reologicznych. Odmiany różnią się efektywnością wykorzystania azotu.

W warunkach produkcyjnych występuje ścisłe współdziałanie między poziomem nawożenia azotem a różnymi czynnikami siedliskowymi i agrotechnicznymi. Na przykład w warunkach niedoboru azotu, rośliny słabo się krzewią i występuje niedostateczna liczba kłosów na jednostce powierzchni. Jest to przyczyną niskiego plonowania zbóż i sprzyja rozwojowi chwastów, napotykających w rzadszym łanie na słabszą konkurencję zbóż. Jeśli zakładamy niższe nawożenie, to w takich warunkach skuteczne jest zagęszczenie łanu poprzez stosowanie większej ilości wysiewu ziarna.

dr Danuta Leszczyńska

IUNG-PIB Puławy